Logo
  • PL
  • EN
  • RU

Omacnica a fuzariozy

Grzyby z rodzaju Fusarium to obecnie najgroźniejsze patogeny wywołujące choroby kukurydzy. Są odpowiedzialne za rozwój dwóch chorób o ekonomicznym znaczeniu: fuzariozy kolb oraz fuzariozy łodyg (zwanej zgnilizną korzeni i zgorzelą podstawy łodygi). Choroby te mogą powodować bezpośrednie i pośrednie ubytki w plonie kukurydzy, pogarszać jego jakość, a zwłaszcza skazić go mikotoksynami, których poziom zawartości m.in. w ziarnie oddawanym do skupu jest poddawany rygorystycznej kontroli w oparciu o ustalone normy.

Omacnica prosowianka to jeden z kilku szkodników kukurydzy, który odgrywa ogromną rolę w zwiększaniu podatności roślin na porażenie przez fuzariozy. W miejscach żerowania gąsienic szybko dochodzi do rozwoju patogenów. Wykazano także, że gąsienice omacnicy prosowianki mogą być wektorami grzybów fuzaryjnych, zwłaszcza grzyba Fusarium moniliforme – będącego jednym ze sprawców fuzariozy kolb.


Rozwój i objawy fuzariozy łodyg

Zarodniki grzybów z rodzaju Fusarium zimują w glebie, na porażonych resztkach pożniwnych kukurydzy i innych zbóż, a także mogą znajdować się na okrywach owocowo-nasiennych ziarniaków. Zarodniki patogenów z miejsc zimowania przenoszone są na rośliny kukurydzy przez wiatr lub wraz z rozpryskującymi się na powierzchni gleby kroplami deszczu. W szczególności ich wnikaniu do tkanek sprzyjają uszkodzenia powodowane przez gąsienice omacnicy prosowianki drążące kanały w łodygach. Rozwój fuzariozy łodyg może być także następstwem wcześniejszego, porażenia roślin przez zgorzel siewek, w sytuacji gdy siewka nie ulegnie zniszczeniu. W miejscu znekrotyzowanych, obumarłych tkanek, grzyb wytwarza struktury składające się z wielu strzępek (sporodochia) na których powstają zarodniki konidialne rozprzestrzeniające się w łanie przez wiatr i deszcz. Również migrujące po polu gąsienice omacnicy prosowianki mogą aktywnie przenosić zarodniki patogena z rośliny na roślinę.

Pierwsze objawy porażenia widoczne są od lipca. Liście zainfekowanych roślin zaczynają stopniowo więdnąć, żółknąć i zasychać od dołu ku górze. Cała roślina staje się chlorotyczna i osłabiona we wzroście. Kolby wskutek rozpadu tkanek nasady, zwieszają się czubkami w dół, przedwcześnie dojrzewają, a ich ziarniaki są słabiej wypełnione. Wewnątrz łodygi następuje stopniowy rozkład tkanek skutkujący zakłóceniem transportu wody i substancji odżywczych, co zmniejsza wysokość plonu zielonej masy, a także ziarna. Wraz z dalszym rozwojem grzybni i gniciem tkanek węzłów oraz międzywęźli, rośliny często nie są w stanie utrzymać pozycji pionowej i łamią się powyżej miejsca silnego uszkodzenia. Najgroźniejsze są złomy łodyg poniżej kolby. W miejscu rozwoju grzyba można dostrzec białawą lub różowawą grzybnię, a także czernienie tkanek i ich gnicie.


Kliknij na zdjęcie aby powiększyć


Rozwój i objawy fuzariozy kolb

Zarodniki grzybów z rodzaju Fusarium zimują w glebie, na porażonych resztkach pożniwnych kukurydzy i innych zbóż, a także mogą znajdować się na okrywach owocowo-nasiennych ziarniaków. Z zarodników przetrwalnikowych (chlamydospor), w warunkach wysokiej temperatury i wysokiej wilgotności powstają zarodniki konidialne przenoszone przez wiatr na rośliny kukurydzy. Rozwój fuzariozy kolb może być także wynikiem wcześniejszej infekcji rośliny przez fuzariozę łodyg, gdy grzybnia z łodygi przerasta do kolby. Nowym infekcjom sprzyjają uszkodzenia kolb powodowane przez szkodniki (zwłaszcza omacnicę prosowiankę,), a także pęknięcia ziarniaków wywołane różnego rodzaju stresem. Na powierzchni porażonych liści okrywowych kolb i ziarniaków tworzą się zarodniki konidialne, które są przyczyną rozprzestrzeniania się choroby na całą plantację. Znane są także stadia doskonałe Fusarium, które należą do rodzaju Gibberella. W stadium doskonałym, w którym zachodzi proces płciowy sprawca rozwija się saprofitycznie na resztkach roślinnych. Owocniki grzybów Gibberella spp. powstają na resztkach pożniwnych jesienią lub wiosną. Zarodniki (askospory) uwalniane z zarodni (worków) przenoszone są na nadziemne części roślin, gdzie kiełkują i dokonują infekcji. Najbardziej wrażliwe na infekcje są znamiona słupków żeńskich kwiatów. Na roślinie zarodniki workowe kiełkują, strzępka wnika przez łagiewkę pyłkową do zarodka, a następnie grzybnia prze-rasta do rdzenia kolby, skąd opanowuje kolejne ziarniaki. Dalej sprawca rozprzestrzenia się przez zarodniki konidialne.

Objawy chorobowe widoczne są na kolbach w okresie mlecznej i woskowej dojrzałości ziarna. Mogę obejmować liście okrywowe kolb oraz ziarniaki na których pojawia się biała, różowa lub czerwona grzybnia. Przy wczesnym porażeniu ziarniaków przeważnie dochodzi do ich obumierania. Późniejsze infekcje prowadzą do słabszego wypełnienia ziarniaków, pojawiania się na nich ciemnych plam, ich matowienia i pękania, a także infekcji wtórnych powodowanych przez inne patogeny. Niekiedy objawem fuzariozy jest także porastanie ziarniaków jeszcze na kolbach, co związane jest z zaburzeniami biochemicznymi

Kliknij na zdjęcie aby powiększyć


Fuzariozy a mikotoksyny

Z pojawem fuzariozy kolb oraz fuzariozy łodyg na kukurydzy ściśle wiąże się problem obecności w plonie kiszonki oraz ziarna mikotoksyn. Są to uboczne produkty przemiany materii niektórych grzybów, głównie z rodzaju Fusarium. Są one naturalnymi, bardzo silnymi truciznami zagrażającymi zdrowiu, a nawet życiu ludzi oraz zwierząt gospodarskich. Ze względu na duże znaczenie gospodarcze poziom zawartości tych metabolitów w ziarnie oddawanym do skupu oraz w produktach wytwarzanych z kukurydzy podlega ścisłej kontroli. W przypadku przekroczenia dopuszczalnych przepisami prawa poziomów zawartości, zarówno surowiec wyjściowy, jak i produkt finalny zawierający mikotoksyny zostają dyskwalifikowane z przetwórstwa jako produkty niebezpieczne.

Na plantacjach kukurydzy szczególnie powszechne grzyby: Fusarium graminearum oraz Fusarium culmorum mogą wytwarzać oraz kumulować w ziarnie kukurydzy i jego przetworach deoksyniwalenol (DON) oraz niwalenol (NIV) – toksyny powodujące m.in. utratę łaknienia oraz wymioty. Te same gatunki grzybów wytwarzają również zearalenon (ZEA), kumulowany w ziarnie i kiszonkach powstających z kolb kukurydzy, wpływający na zaburzenia płodności. Inne gatunki grzybów z rodzaju Fusarium, takie jak: Fusarium moniliforme oraz Fusarium proliferatum mogą wytwarzać gromadzone w ziarnie i jego przetworach fumonizyny (FUM), np. fumonizynę B1, powodujące obrzęk płuc, nowotwory wątroby czy uszkodzenia mózgu.

Maksymalne dopuszczalne stężenia deoksyniwalenolu (DON), zearalenonu (ZEA), fumonizyn (FUM), aflatoksyny B1 (AFLA) i (sumy aflatoksyn)  i ochratoksyny A (OTA)  w ziarnie kukurydzy i wybranych  produktach na mocy Rozporządzenia Komisji Europejskiej (EC) nr 1126/2007 z dnia 28.09.2007.

 Środki spożywcze

DON
[μg/kg]

ZEA
[μg/kg]
FUM
[μg/kg]
AFLA
[μg/kg]
OTA
[μg/kg]
Nieprzetworzona kukurydza, z wyjątkiem nieprzetworzonej kukurydzy przeznaczonej do mielenia na mokro

1750

350  4000 5 (10)

5

Kukurydza przeznaczona do bezpośredniego spożycia przez ludzi, przekąski kukurydziane i płatki śniadaniowe na bazie kukurydzy

750

100  1000 2 (4)

3

Przetworzona żywność na bazie kukurydzy oraz żywność dla niemowląt i małych dzieci

200 20  200 0,1

0,5


Jak zapobiegać ryzyku silniejszego wystąpienia fuzarioz w kukurydzy, a tym samym obecności w plonie mikotoksyn?

Aby skutecznie zabezpieczyć rośliny kukurydzy przed silnym wystąpieniem fuzariozy kolb i fuzariozy łodyg, a także plonu kiszonki i ziarna przed obecnością mikotoksyn należy łącznie stosować kilka metod ochronnych:

  • dobierać do uprawy takie odmiany kukurydzy, które charakteryzują się mniejszą podatnością na fuzariozy. Odmiany takie muszą także być mniej podatne na żerowanie omacnicy prosowianki,
  • stosować ziarno siewne zaprawione fungicydem, celem ograniczenia pojawu zgorzeli siewek wywoływanej m.in. przez grzyby z rodzaju Fusarium,
  • dobierać pod uprawę kukurydzy stanowiska warunkujące roślinom optymalny rozwój, dzięki czemu zmniejszy się ryzyko wystąpienia u nich stresu, który może osłabiać naturalne mechanizmy obronne przed agrofagami,
  • unikać bardzo wczesnych siewów tj. pod koniec marca oraz w pierwszych dniach kwietnia – po załamaniu pogody w tym okresie, ziarniaki mogą długo zalegać w glebie, gdzie stają się łatwym celem dla grzybów z rodzaju Fusarium,
  • kukurydzę powinno wysiewać się w zmianowaniu, które powinno obejmować przerwę w uprawie na tym samym stanowisku zbóż zaraz przed lub tuż po kukurydzy. Część gatunków grzybów z rodzaju Fusarium może rozwijać się i na kukurydzy i na zbożach. Za modelowy płodozmian dla kukurydzy uznaje się uprawę po niej ziemniaka, następnie pszenżyta, a później łubinu,
  • należy zwalczać szkodniki, a zwłaszcza omacnicę prosowiankę z wykorzystaniem metod niechemicznych lub chemicznych, albo jednych i drugich,
  • można wdrożyć stosowanie fungicydów nalistnych zarejestrowanych do zwalczania fuzarioz w kukurydzy,
  • należy terminowo zebrać plon zielonej masy (na kiszonkę) lub ziarna, gdy tylko rośliny wejdą w fazę dojrzałości zbiorczej,
  • w przypadku stwierdzenia silnego rozwoju fuzarioz w okresie sierpnia należy rozważyć wcześniejszy zbiór plonu, nawet kosztem jego wyższej wilgotności. Pozostawienie takich roślin do pełnej dojrzałości może w okresie sprzyjającej rozwojowi grzybów pogody doprowadzić do całkowitej utraty plonu wskutek silnego stężenia w nim mikotoksyn,
  • podczas zbioru plonu ziarna należy ograniczać mechaniczne uszkadzanie ziarniaków np. poprzez manipulację obrotami bębna młócącego,
  • na ściernisko należy zastosować wydajne mulczery tnące słomę na sieczkę (resztki pożniwne są miejscem zimowania grzybów z rodzaju Fusarium),
  • na ściernisko można zastosować wapno, a także azot i mikroorganizmy przyśpieszające mineralizację materii organicznej, po czym wykonać orkę niezbyt głęboką (aby uniknąć beztlenowego rozkładu słomy),
  • w systemach bezorkowych szczególnie należy zwrócić uwagę na jakość rozdrabniania słomy – im drobniej tym lepszy efekt mechanicznego uszkadzania zarodników przetrwalnikowych grzybów,
  • przy uprawie kukurydzy w monokulturze warto wiosną na ściernisku dodatkowo zastosować bronę talerzową lub agregat uprawowy aktywny, który dotnie większe fragmenty słomy kukurydzianej zawierającej materiał infekcyjny,
  • zaleca się, aby uprawa kukurydzy w monokulturze nie trwała dłużej niż 4-6 lat, po czym wskazana jest 1-3 letnia przerwa (najlepiej z wprowadzeniem roślin, które nie są porażane przez te same patogeny co kukurydza), a następnie ponownie można powrócić do kilkuletniej monokultury,
  • jeżeli to możliwe to zaleca się stosować izolację przestrzenną pól prowadzonych w płodozmianie od tych w wieloletniej monokulturze, co ograniczy ryzyko przenoszenia (z wiatrem i wodą) zarodników grzybów fuzaryjnych,
  • przy zbiorze kukurydzy ziarnowej należy unikać składowania wilgotnego ziarna na pryzmach przed jego suszeniem,
  • susząc ziarno o zróżnicowanej wilgotności i mając na uwadze jego dłuższe przechowywanie należy obniżyć jego wilgotność do nieco poniżej 14%,
  • w silosie lub magazynie nie należy ze sobą łączyć ziarna „starego” (z poprzednich zbiorów) z „nowym” (z danego roku),
  • magazyny na ziarno musza być czyste i suche, co ogranicza rozwój grzybów mogących wytwarzać mikotoksyny.
Copyright: Paweł K. Bereś - kopiowanie, upowszechnianie bez wiedzy Autora zabronione